Anadolu’nun kalbinde, tarihle iç içe bir yolculuğa çıkmak isteyenler için Tokat gezilecek yerler listesi sayısız hazine barındırır. Bu hazinelerin en önemlilerinden biri, sizi sadece taş duvarların değil, bilimin ve aydınlanmanın köklerine götürecek olan Yağıbasan Medresesi‘dir. Anadolu’da inşa edilen ilk medrese, yani dönemin üniversitesi olmasıyla tarihe adını altın harflerle yazdırmış bu yapı, şehrin tam kalbinde sizi bekliyor.
Danişmendli Beyi Nizamettin Yağıbasan tarafından 1151-1152 yıllarında yaptırılan bu ilim yuvasının biri Tokat merkezde, diğeri ise Niksar’da olmak üzere iki örneği bulunur. Biz bu yazıda, özellikle Tokat merkezdeki ve “Çukur Medrese” olarak da bilinen eşsiz yapıyı tüm detaylarıyla keşfe çıkacağız.
Tokat’ın Tarihi Kalbinde Bir Bilim Anıtı
Tarihi Sulusokak Çarşısı’nın hemen yanı başında konumlanan Yağıbasan Medresesi, Anadolu Selçuklu mimarisinin en özgün ve en erken örneklerinden biridir. Kapalı avlulu planıyla dikkat çeken yapı, sadece bir eğitim kurumu değil, aynı zamanda tıp biliminin de öğretildiği bir merkez olarak hizmet vermiştir. Bu yönüyle Anadolu’daki ilk tıp fakültesi olarak kabul edilmesi, önemini bir kat daha artırır.
- Mimari Yapısı: Merkezde, üzerinde aydınlatma ve havalandırma için bırakılmış bir açıklık (okulus) bulunan 14 metre çapında devasa bir kubbe yer alır.
- İç Mekanlar: Kubbenin etrafında, öğrencilerin konakladığı ve ders çalıştığı beşik tonozlu odacıklar sıralanır.
- İşlevsel Alanlar: Girişin tam karşısında, hem mescit hem de ana derslik olarak kullanılan büyük eyvan bulunur.
- Sadelik ve İşlevsellik: Medrese, süslemelerden arındırılmış, tamamen işlevselliğe odaklanmış yalın mimarisiyle dikkat çeker.
Bu yapı, size taşın ve harcın ötesinde, Orta Çağ Anadolu’sunda bilime verilen değeri ve o dönemin eğitim anlayışını fısıldar. Geziniz sırasında o odalarda ders çalışan öğrencileri ve avluda ders anlatan alimleri hayal etmemek elde değil.
Neden “Çukur Medrese” Olarak Anılıyor?
Yerel halk arasında ve pek çok kaynakta yapının “Çukur Medrese” olarak anıldığını duyacaksınız. Bunun sebebi oldukça basit ve mantıklı. Yüzyıllar içinde Sulusokak’ın zemin seviyesi yükseldiği için medrese, bugünkü yol kotunun altında kalmıştır. Bu yüzden içeri girerken merdivenlerden aşağı inmeniz gerekir ve bu da yapıya “çukurda” olma hissini verir. Bu, yapının yaşanmışlığının ve şehrin onun etrafında nasıl büyüdüğünün en somut kanıtıdır.
Yağıbasan Medresesi’ni Ziyaret İçin Pratik İpuçları
Anadolu’nun bu ilk üniversitesini ziyaret etmeden önce birkaç pratik bilgi işinizi kolaylaştıracaktır. Tokat merkezde, valiliğin hemen arkasında yer alan medreseye ulaşım oldukça kolaydır. Şehir merkezindeki herhangi bir noktadan Sulusokak tabelalarını takip ederek keyifli bir yürüyüşle ulaşabilirsiniz.
Ziyaret genellikle ücretsizdir ve mesai saatleri içinde kapıları açıktır. Ancak gitmeden önce güncel durumu teyit etmekte fayda var. Yaklaşık 30-45 dakikalık bir ziyaret, medresenin ruhunu anlamak ve harika fotoğraflar çekmek için yeterli olacaktır. Özellikle kubbedeki açıklıktan sızan güneş ışığının yarattığı atmosferi yakalamak için öğle saatlerini tercih edebilirsiniz. Yakınlardaki tarihi mekanlar ile birleştirerek gezinizi daha da zenginleştirebilirsiniz.
Niksar’daki Kardeşi: Kaledeki Medrese
Danişmendli mirasının diğer bir parçası olan Niksar Yağıbasan Medresesi ise Niksar Kalesi’nin duvarlarına yaslanmış durumdadır. Tokat’taki örneğe benzer şekilde kapalı avlulu bir plana sahip olsa da, kalenin bir parçası olması ona farklı bir hava katar. Eğer yolunuz Niksar’a düşerse, bu tarihi yapıyı da görmenizi ve iki kardeş medresenin mimari farklarını yerinde incelemenizi tavsiye ederim.
Tokat Gezinize Değer Katan Bir Durak
Sonuç olarak Yağıbasan Medresesi, sadece taş ve tuğladan ibaret bir yapı değil, Anadolu’nun bilimsel mirasının temel taşlarından biridir. Tokat’ın ruhunu anlamak, sokaklarında kaybolurken tarihin fısıltılarını duymak için bu eşsiz medreseyi ziyaret listenize mutlaka eklemelisiniz. Burayı gördükten sonra, hazırladığınız Tokat gezilecek yerler rotasının ne kadar anlamlı ve eksiksiz hale geldiğini fark edeceksiniz.
Çocuklarımla seyahat ederken tarihi mekanları gezerken onların da ilgisini çekecek interaktif veya görsel bir şeyler bulmak her zaman önceliğim oluyor, yoksa hemen sıkılabiliyorlar. Yağıbasan Medresesi gibi önemli bir tarihi yapıyı görmek isterim elbette, ancak çocuklar için biraz durağan gelebileceğini düşünüyorum; acaba burada çocukların etrafı rahatça keşfedebileceği bir avlu veya yakın çevrede onları oyalayacak, belki el işi atölyesi gibi daha eğlenceli aktiviteler sunan bir yer var mıdır?
Tam bir motosiklet rotası değil ama Tokat'taki tarihi sokaklar, dar ve dolambaçlı yollarıyla keyifli bir sürüş vaat ediyor. Sulusokak'tan sonra şehrin dışına çıkıp Niksar'a uzanan virajlı yollar, manzara eşliğinde harika bir sürüş keyfi sunar. Yol üzerinde konaklayabileceğin samimi pansiyonlar ve küçük lokantalar, bu macerayı tamamlayacaktır.